Birdwatching, czyli jak zacząć obserwować ptaki?

Pasja daje radość, a jeśli dodatkowo pozwala się wyciszyć i odpocząć od codziennych spraw, tym lepiej. Doskonałym przykładem takiego zajęcia jest zyskujący na popularności birdwatching. Obserwowanie ptaków można zacząć w dowolnym momencie i niemal wszędzie. Poniżej wyjaśniamy, czym jest birdwatching, podpowiadamy, jak wybrać miejsce i porę obserwacji, co ze sobą zabrać oraz na co zwracać uwagę, by rozpoznawać ptaki i nie zakłócać ich spokoju.

• Birdwatching to hobbystyczne obserwowanie dzikich ptaków w ich naturalnym środowisku.
• Obserwacje można zacząć nawet z domowego okna, bez sprzętu i znajomości gatunków.
• Lornetka, atlas i notatnik pomagają dokładniej poznawać ptaki.
• Miejsce, pora dnia, sezon i pogoda wpływają na szanse spotkania poszczególnych gatunków.
• W rozpoznawaniu ptaków pomagają sylwetka, upierzenie, głosy, sposób lotu i otoczenie.
• Podczas obserwacji należy zachować ciszę, spokojne ruchy i odpowiednią odległość.
• Spokój ptaków jest ważniejszy niż zdjęcie czy rozpoznanie gatunku.
• Birdwatching można połączyć z wyjazdem np. na Mierzeję Wiślaną.

Na czym polega birdwatching?

Birdwatching to hobbystyczne obserwowanie dzikich ptaków w ich naturalnym środowisku. W zależności od zainteresowań i doświadczenia może przybierać formę swobodnego przyglądania się ptakom np. podczas spacerów lub regularnych, zaplanowanych obserwacji połączonych z rozpoznawaniem gatunków i dokumentowaniem spotkań.

Z birdwatchingiem wiąże się także pojęcie twitchera – obserwatora, który podróżuje, by zobaczyć rzadkiego ptaka zauważonego wcześniej przez inne osoby. Często zależy mu na dopisaniu kolejnego gatunku do własnej listy obserwacji.

Co zabrać na pierwszą obserwację ptaków?

Birdwatching to hobby, które można uprawiać nawet z domowego okna. Wówczas wystarczy odrobina cierpliwości, a kubek gorącej herbaty lub kawy może uprzyjemnić wypatrywanie ptaków. Jeśli obserwacji ma towarzyszyć spacer na świeżym powietrzu, warto zadbać również o:

• Wygodne buty – dopasowane powinny być do terenu i długości spaceru.
• Ubranie dostosowane do pogody – najlepiej warstwowe, a w razie zapowiadanego deszczu także kurtka przeciwdeszczowa. Warto wybierać kolory, które nie rzucają się w oczy.
• Wodę i drobną przekąskę – zwłaszcza jeśli w planach jest dłuższy spacer.

Do dokładniejszego przyglądania się ptakom, rozpoznawania gatunków i zapisywania obserwacji dodatkowo mogą się przydać:

• lornetka do obserwacji z daleka,
• atlas ptaków lub telefon z aplikacją do ich rozpoznawania,
• notes i ołówek do zapisywania wyglądu i zachowania ptaków oraz miejsca i daty obserwacji.

Jak zacząć obserwować ptaki krok po kroku?

Obserwowanie ptaków nie jest trudne. Całość może ograniczyć się do wyboru odpowiedniego miejsca, nasłuchiwania ptasich głosów i przyglądania się zauważonym ptakom. Na koniec można też zapisać, gdzie i kiedy je spotkano oraz co zwróciło uwagę w ich wyglądzie i zachowaniu.

Wybrać odpowiednie miejsce

Pierwsze obserwacje można prowadzić z domowego okna. Jeśli jednak birdwatching ma być okazją do wyjścia na zewnątrz, warto wybrać miejsce łatwo dostępne, w którym można spokojnie zatrzymać się na dłuższą chwilę. Doskonale sprawdzą się pobliski park, las lub brzeg jeziora.

Wybór miejsca może też zależeć od gatunków, które mają być celem obserwacji. Poniżej przedstawiamy przykładowe środowiska i gatunki ptaków, które można w nich spotkać. Wiele gatunków korzysta z różnych środowisk, dlatego można je spotkać również poza miejscami wymienionymi w tabeli. Ich obecność zależy także od regionu i pory roku. Na przykład jesienią na Mierzei Wiślanej można obserwować przeloty ptaków drapieżnych, m.in. myszołowów, sokołów i błotniaków. Jednym z miejsc do takich obserwacji jest platforma widokowa na Górze Pirata.

Gatunek i wygląd	Gdzie go wypatrywać?	Kiedy i jak obserwować?
Kos – dorosły samiec jest czarny z żółtopomarańczowym dziobem, samica brązowa, z jaśniejszym gardłem	Ogrody, parki, trawniki i zarośla.	Przez cały rok. Rano warto przyglądać się ptakom żerującym na ziemi. Wiosną i wczesnym latem można nasłuchiwać śpiewu także wieczorem.
Dzięcioł duży – czarno-białe upierzenie, duże białe plamy na barkach i czerwień pod ogonem	Lasy, parki i ogrody ze starszymi drzewami.	Przez cały rok, za dnia. Wczesną wiosną obecność często zdradza bębnienie. Gdy spadną liście łatwiej dostrzec ptaka na pniu lub gałęzi.
Krzyżówka – samiec w szacie godowej ma zieloną głowę i żółty dziób, samica jest brązowo nakrapiana.	Stawy miejskie, jeziora i spokojniejsze odcinki rzek.	Przez cały rok, jeśli dostępna jest niezamarznięta woda. Można obserwować ją w ciągu dnia, przyglądając się tafli wody i brzegom.
Czapla siwa – duży, szary ptak z długimi nogami, długą szyją i sztyletowatym dziobem.	Płytkie brzegi stawów, jezior i rzek.	Przez cały rok, zależnie od lokalnych warunków. Warto wypatrywać nieruchomej sylwetki przy wodzie – czapla potrafi długo czekać na zdobycz.
Perkoz dwuczuby – smukły ptak wodny z długą szyją, a w szacie godowej także podwójnym czubem i rdzawoczarną kryzą przy głowie.	Jeziora i większe stawy, zwłaszcza z roślinnością przybrzeżną.	Szczególnie wiosną i latem, w ciągu dnia. Wiosną można obserwować zachowania godowe, a później dorosłe ptaki z młodymi.
Bocian biały – białe upierzenie z czarnymi lotkami oraz długie, czerwone nogi i dziób u dorosłych ptaków.	Łąki, pastwiska i pola w krajobrazie wiejskim.	Głównie od wiosny do późnego lata, za dnia. Najlepiej wypatrywać ptaków żerujących na otwartym terenie.
Jerzyk – ciemnobrązowy, w locie niemal czarny, z długimi, sierpowatymi skrzydłami i krótkim, rozwidlonym ogonem.	Nad miejską zabudową, osiedlami i starszymi budynkami.	Najczęściej od maja do początku sierpnia. W ciepłe dni i wieczory warto spojrzeć nad dachy i nasłuchiwać przenikliwych głosów latających grup.
Zimorodek – niewielki ptak z niebieskozielonym wierzchem ciała, pomarańczowym spodem i długim, ostrym dziobem.	Rzeki, strumienie i brzegi zbiorników z drobnymi rybami oraz gałęziami nad wodą.	Przez cały rok przy niezamarzniętej wodzie. Za dnia warto spokojnie przeglądać nisko położone gałęzie; poza sezonem ulistnienia łatwiej dostrzec siedzącego ptaka.
Jemiołuszka – szarobrązowe upierzenie, wyraźny czubek na głowie, czarna maska przy oczach i żółty koniec ogona.	Parki, ogrody i osiedla z owocującymi jarzębinami oraz innymi drzewami i krzewami.	Późną jesienią i zimą, za dnia. Warto szukać stad żerujących na owocach. Nie pojawia się jednak wszędzie ani równie licznie każdego roku.
Myszołów zwyczajny – ptak drapieżny o szerokich skrzydłach i stosunkowo krótkim ogonie; upierzenie od bardzo jasnego po ciemnobrązowe.	Pola, łąki i skraje lasów.	Przez cały rok, za dnia. Warto przeglądać słupki, słupy i drzewa przy otwartym terenie. W pogodne dni, gdy powstają prądy wznoszące, można wypatrywać ptaków krążących nad polami.

Zatrzymać się, rozejrzeć i posłuchać

Po wybraniu miejsca należy się w nim zatrzymać, spokojnie rozejrzeć i wsłuchać w dobiegające z otoczenia dźwięki. Głosy ptaków mogą zdradzić ich obecność, zanim uda się je zobaczyć, i podpowiedzieć, w którą stronę skierować wzrok. Warto spojrzeć w korony drzew, między krzewy i na otwartą przestrzeń. Niezwykle ważne będzie zachowanie ciszy i bezruchu, które dadzą ptakom czas na powrót do zwykłego zachowania.

Wypatrzyć ptaka i przyjrzeć się jego zachowaniu

Po wypatrzeniu ptaka należy się na nim skupić, zamiast od razu szukać następnego. Śledząc jednego osobnika, łatwiej zauważyć, jak się porusza, gdzie przysiada i czym się zajmuje. Należy obserwować go spokojnie – ptaki bywają płochliwe i nawet drobny ruch może przerwać obserwację.

Jeśli ptak się przemieszcza, można spróbować podążać za nim lornetką bez gwałtownych ruchów. Nie należy się zrażać, gdy początkowo znika z pola widzenia. Śledzenie poruszającego się ptaka wymaga wprawy, która przychodzi z czasem.

Zapisać obserwację i spróbować rozpoznać gatunek

Birdwatching może ograniczać się do samej obserwacji. Jeśli jednak celem jest także rozpoznanie gatunku, warto zapisać, jak ptak wyglądał, co robił oraz gdzie i kiedy został zauważony. Całość może uzupełnić zdjęcie. Dzięki temu nie trzeba polegać wyłącznie na pamięci. Po powrocie można porównać zebrane informacje z opisami w atlasie ptaków i spróbować rozpoznać gatunek. Notatki pozwalają też wracać do wcześniejszych wyjść i śledzić własne postępy. Można prowadzić je w notesie lub zapisywać listy obserwacji np. w eBird.

Na co zwracać uwagę przy rozpoznawaniu ptaków?

Przy rozpoznawaniu ptaka najlepiej zestawić kilka wskazówek. Zebrane cechy można później porównać z opisem w atlasie lub podpowiedzią aplikacji. Podczas obserwowania ptaków warto zwrócić uwagę na:

• Sylwetkę – warto przyjrzeć się dziobowi, skrzydłom, ogonowi i postawie. Jeśli obok widać innego ptaka, można porównać ich wielkość – ocena rozmiaru pojedynczego osobnika z daleka bywa myląca.
• Sposób lotu – warto obserwować, jak ptak porusza się w powietrzu. Z czasem sylwetka i sposób lotu stają się równie użytecznymi wskazówkami jak np. ubarwienie.
• Upierzenie – warto zwracać uwagę na kolor oraz charakterystyczne cechy, takie jak paski na skrzydłach, plamki na piersi czy jasna brew nad okiem. Należy przy tym pamiętać, że kolor nie powinien być jedyną wskazówką przy rozpoznawaniu gatunku, ponieważ ubarwienie ptaka może się różnić zależnie od wieku, płci i pory roku.
• Śpiew – gdy ptaka lepiej słychać, niż widać, warto wsłuchać się w rytm, powtarzające się frazy i charakter dźwięku.
• Środowisko – miejsce obserwacji pomaga zawęzić możliwości, choć samo nie przesądza o gatunku.

Kiedy najlepiej obserwować ptaki?

Duże znaczenie podczas obserwacji ptaków mają pora dnia, pora roku oraz pogoda. Wpływają na aktywność poszczególnych gatunków i na to, jak łatwo można je dostrzec lub usłyszeć. Planując obserwowanie ptaków, warto uwzględnić ich rytm dnia:

• Wczesny ranek – wiele ptaków intensywnie szuka wtedy pożywienia, a ich głosy pomagają ustalić, gdzie się znajdują. To dobra pora zwłaszcza na obserwację gatunków leśnych.
• Przedpołudnie i środek dnia – wraz z nagrzewaniem się podłoża powstają wznoszące prądy powietrza, z których korzystają ptaki szybujące. Przy sprzyjającej pogodzie łatwiej wówczas obserwować ptaki drapieżne.
• Wieczór i zmierzch – część gatunków ponownie staje się aktywna, a ptaki wodne mogą gromadzić się na noclegowiskach. To również pora, gdy zaczynają odzywać się niektóre sowy.

Co zmienia się w poszczególnych porach roku?

Pora roku wpływa na to, jakie gatunki ptaków można spotkać, jak liczne są w danym miejscu i jak łatwo je zaobserwować. Każdy sezon wiąże się z innym etapem ich życia:

• Wiosna to czas powrotów ptaków wędrownych i rozpoczynania lęgów. W Polsce ponownie pojawiają się m.in. bociany białe, dymówki i kukułki.
• Lato to okres wychowywania młodych u wielu gatunków. Można wówczas obserwować m.in. młode bogatki i modraszki, które po opuszczeniu gniazda nadal pozostają pod opieką rodziców.
• Jesień to czas nasilonych migracji ptaków. Odlatują gatunki gniazdujące w Polsce, a przez kraj przelatują ptaki z północy i wschodu Europy. Można obserwować m.in. stada zięb, żurawi i gęsi.
• Zimą obok gatunków pozostających w Polsce można obserwować przybyszów z chłodniejszych regionów, m.in. jemiołuszki i jery

Jak pogoda wpływa na warunki obserwacji?

Pogoda wpływa na aktywność ptaków oraz na to, jak łatwo je dostrzec lub usłyszeć. Silny wiatr i deszcz mogą zmieniać pory ich aktywności, przez co obserwacje bywają mniej udane nawet w zwykle dogodnym czasie.

Wpływ wiatru zależy od obserwowanych gatunków. Może zagłuszać głosy ptaków śpiewających, a jednocześnie sprzyjać wypatrywaniu ptaków drapieżnych w locie. Mniejsza liczba zauważonych lub usłyszanych ptaków nie musi więc oznaczać, że nie ma ich w okolicy.

Jak prawidłowo obserwować ptaki, żeby nie zakłócać ich spokoju?

Podczas obserwacji należy zachować ciszę i odpowiednią odległość oraz poruszać się spokojnie. Lornetka pozwala przyjrzeć się ich naturalnemu zachowaniu bez podchodzenia bliżej. Nie ma jednej bezpiecznej odległości dla wszystkich gatunków, dlatego należy obserwować reakcję ptaka. Jeśli staje się niespokojny, trzeba się wycofać. Podczas obserwacji warto też przestrzegać kilku zasad:

• Należy trzymać się wyznaczonych ścieżek – schodzenie z nich może płoszyć ptaki żerujące i odpoczywające, a w okresie lęgowym grozi także przypadkowym zbliżeniem się do ukrytego gniazda.
• Nie należy wabić ptaków nagraniami ich głosów – mogą uznać je za obecność rywala i zamiast żerować, odpoczywać lub opiekować się młodymi, poświęcać czas i energię na jego poszukiwanie i obronę terytorium.
• Nie należy fotografować ptaków w gniazdach w okresie lęgowym – obecność człowieka może niepokoić dorosłe ptaki i powstrzymywać je przed powrotem do jaj lub karmieniem piskląt.
• Nie należy ujawniać lokalizacji gniazd rzadkich ptaków – może to przyciągnąć kolejnych obserwatorów i narazić ptaki na częste niepokojenie. Przed opublikowaniem zdjęcia warto sprawdzić, czy plik nie zawiera danych GPS zdradzających lokalizację.

Gdzie spróbować birdwatchingu po raz pierwszy?

Na pierwszy birdwatching najlepiej wybrać bliskie i łatwo dostępne miejsce – park, las lub okolice jeziora. Ptaki można obserwować także w mieście. Na początek wystarczy zatrzymać się na chwilę i uważnie rozejrzeć.

Dla osób, które chcą połączyć obserwowanie ptaków z wyjazdem, dobrym wyborem będą miejsca z wyznaczonymi trasami, wieżami i czatowniami obserwacyjnymi. Wśród propozycji warto uwzględnić:

• Mierzeję Wiślaną – wyjazd nad morze można tu połączyć z obserwowaniem przelotu ptaków. Jesienią warto wypatrywać m.in. myszołowów, sokołów i błotniaków. Jednym z punktów obserwacyjnych jest platforma na Górze Pirata, do której prowadzi ścieżka edukacyjna.

• Dolinę Baryczy i Stawy Milickie – to kierunek szczególnie atrakcyjny dla miłośników ptaków wodnych. Można tu wypatrywać m.in. czapli, kormoranów, żurawi i bielików. Obserwacje ułatwiają wieże i czatownie, np. wieża w Grabownicy. Wiosną uwagę przyciągają zachowania godowe, a jesienią stada ptaków zatrzymujących się podczas migracji.
• Park Narodowy „Ujście Warty” – rozlewiska i podmokłe łąki sprzyjają obserwowaniu kaczek, gęsi i ptaków siewkowych. Do obserwacji służą m.in. platformy, czatownie i wieże widokowe.
• Biebrzański Park Narodowy – propozycja dla osób zainteresowanych ptakami terenów bagiennych i podmokłych łąk. Szczególnie atrakcyjna jest wiosna, gdy nad Biebrzą zatrzymują się migrujące ptaki, w tym bataliony znane z widowiskowych toków, czyli zachowań godowych, podczas których samce prezentują ozdobne pióra i rywalizują o samice.

Obserwowanie ptaków na Mierzei Wiślanej można połączyć z kilkudniowym odpoczynkiem nad morzem. Dlatego już dziś zapraszamy Państwa do naszego hotelu w Krynicy Morskiej. Four Winds Resort & SPA w Piaskach położony jest między Bałtykiem a Zalewem Wiślanym. Nocleg na miejscu ułatwia zaplanowanie porannego wyjścia lub wieczornego spaceru, a po obserwacjach można skorzystać z hotelowej restauracji i strefy Wellness & SPA.

FAQ

Czy można obserwować ptaki bez lornetki?

Tak. Lornetka nie jest konieczna – obserwowanie ptaków gołym okiem to pełnoprawna forma birdwatchingu. Można zacząć przy oknie, w ogrodzie lub parku. Lornetka pomaga dostrzec szczegóły i obserwować ptaki z większej odległości.

Czy do birdwatchingu potrzebny jest aparat?

Nie, aparat nie jest potrzebny do birdwatchingu – ptaki można obserwować bez fotografowania. Zdjęcie może pomóc w późniejszym sprawdzeniu gatunku, ale obserwację można też udokumentować notatką o wyglądzie i zachowaniu ptaka oraz miejscu i czasie obserwacji.

Czy zawsze trzeba wychodzić o świcie?

Nie trzeba zawsze wychodzić o świcie – ptaki można obserwować także w ciągu dnia. W sezonie lęgowym okolice wschodu słońca i następująca po nim godzina to okres, gdy aktywność wielu gatunków jest najłatwiejsza do wykrycia. Nie dotyczy to jednak wszystkich ptaków ani każdego sezonu.

Czy birdwatching nadaje się dla dzieci?

Tak, birdwatching nadaje się dla dzieci – nie wymaga dalekich wędrówek ani wcześniejszej znajomości gatunków. Ptaki można obserwować z okna, w parku lub na plaży. Aby zaangażować dziecko, można zaproponować mu wypatrywanie ptaków, liczenie zauważonych osobników albo nasłuchiwanie ich głosów.

Ile czasu przeznaczyć na pierwszą obserwację?

W rekreacyjnej obserwacji ptaków nie ma obowiązującego minimum czasu. Na początek można poświęcić 10 minut na spokojne patrzenie i słuchanie ptaków w jednym miejscu, a kolejnym razem zostać dłużej, jeśli ma się ochotę.