Czym jest i jak rozpoznać prawdziwy bursztyn?

Bursztyn jest skamieniałą żywicą drzew iglastych, powstałą miliony lat temu w wyniku naturalnych procesów fosylizacji. Od wieków ceniony jest w jubilerstwie i w medycynie ludowej. Najbardziej znaną jego odmianę – bałtycką można znaleźć m.in. na plażach w Polsce. Ze względu na swój wyjątkowy wygląd i wysoką wartość często staje się przedmiotem poszukiwań turystów, kolekcjonerów i jubilerów. Autentyczny ma szereg cech odróżniających go od podróbek. Jak zatem go rozpoznać? Na to i inne pytania odpowie poniższy artykuł.

Jak powstaje bursztyn?

Bursztyn powstaje z żywicy, którą drzewa iglaste wydzielają w momencie uszkodzenia. Aby ta jednak się w niego zamieniła, musi być szybko przykryta osadami, np. piaskiem czy mułem, które odizolują ją od powietrza i światła. Pod ziemią, w stabilnych warunkach, stopniowo zmienia się przez miliony lat. W tym czasie odparowują z niej związki lotne, a cząsteczki łączą się w większe, trwałe struktury. Proces ten powoduje twardnienie i utratę lepkości, a finalnie właśnie powstanie bursztynu.

Warto też wspomnieć, że świeża żywica jest lepka, więc łatwo zatrzymuje owady, kawałki liści czy pyłki. Dzięki temu część znajdowanego dziś minerału zawiera je uwięzione wewnątrz.

Jak rozpoznać bursztyn na plaży?

Bursztyn najłatwiej rozpoznać po kolorze. Ten bałtycki najczęściej ma odcienie żółci, miodu, pomarańczy, koniaku i czerwieni. Jego powierzchnia jest gładka, matowa, czasami lekko zwietrzała. Twardość minerału to 2-2,5 w skali Mohsa. Oznacza to, że można go zarysować stalą, ale nie paznokciem. Co równie ważne, w przeciwieństwie do kamieni jest lżejszy i cieplejszy. Nawet mimo tak wielu czynników często bywa jednak mylony z innymi materiałami. Aby mieć stuprocentową pewność wykonać można dodatkowe testy.

Test 1. Pływalność

Pierwszy najłatwiejszy test do przeprowadzenia to pływalność. Bursztyn unosi się w wodzie o dużym zasoleniu. Warto jednak pamiętać, że z reguły nie wystarczy ta morska (wyjątkiem będą okazy z dużą ilością pęcherzyków powietrznych). Aby wykonać ten test, najlepiej rozpuścić w szklance wody około 7-8 łyżek soli. Autentyczny minerał pozostanie na powierzchni, a imitacje zwykle opadną na dno.

Test 2. Elektrostatyczność

Po potarciu bursztyn wykazuje właściwości podobne do tych, które mają balony – jest elektrostatyczny. Minerał ten przyciąga papierki, kurz, czy włosy. Test ten najlepiej zadziała przy suchym powietrzy. Nie warto jednak cieszyć się ze znaleziska wyłącznie po tym doświadczeniu. Podobne efekty może bowiem dawać plastik, dlatego warto wykonać dodatkowe testy.

Test 3. Fluorescencja i metoda UV

Pod wpływem światła UV bursztyn może świecić na niebiesko, zielono lub biało. Odróżnia to go od większości tworzyw sztucznych, które z reguły nie reagują na takie światło. Test ten najlepiej przeprowadzić w ciemnym pomieszczeniu.

Test 4. Podgrzewanie i metoda zapachu

Podgrzany bursztyn wydziela charakterystyczny zapach żywicy, przypominający sosnę. Plastik zaś pachnie sztucznie, chemicznie. Aby przeprowadzić test, wystarczy intensywnie pocieranie bursztynu w dłoniach. Nie warto w tym celu stosować otwartego ognia, ponieważ minerał pod wpływem wysokiej temperatury może zacząć się topić, a w skrajnych przypadkach nawet zapalić.

Inkluzje bursztynu

To, co dodatkowo wyróżnia bursztyn to często zawarte w nim inkluzje. To fragmenty materii organicznej zatopionej w żywicy w momencie jej wydzielania. Najczęściej są to owady (np. komary, mrówki czy muszki) i fragmenty roślin (igły, liście, pyłki). Niekiedy można spotkać nawet drobne cząstki gleby.

Ich obecność jest świadectwem naturalnego pochodzenia minerału i dodaje mu wartości zarówno kolekcjonerskiej, jak i naukowej. Warto pamiętać, że z reguł autentyczne inkluzje mają naturalny układ i nie są idealnie wycentrowane. Są też rzadkie, przez co znacząco podnoszą jego wartość. Fałszywe bywają zaś zbyt „czyste” lub sztucznie wkomponowane.

Fałszywy bursztyn na plażach

Jednym z największych zagrożeń spotykanym podczas zbierania bursztynu na plaży jest biały fosfor. Może on przypominać bursztyn wyglądem i kolorem, niemniej jest on pozostałością po wojnie. W przeciwieństwie do drogocennego minerału, w kontakcie z powietrzem fosfor może się samoczynnie zapalić, powodując poważne oparzenia. Dlatego, by zachować pełne bezpieczeństwo, nie powinno się zbierać bursztynu gołymi rekami, nosić go w kieszeni i podgrzewać jeśli nie posiada się pewności, że to nie fosfor. W razie jakichkolwiek wątpliwości należy zaś zgłosić znalezisko odpowiednim służbom.

Fosfor od bursztynu odróżnić można przede wszystkim poprzez zapach. Ten pierwszy nie ma nic wspólnego z żywicą – jest bardzo ostry i chemiczny. W dotyku jest zaś lepki i miękki.

Jak rozpoznać autentyczny bursztyn w sklepie?

By kupić autentyczny bursztyn, należy wybierać renomowane sklepy jubilerskie, najlepiej takie, które specjalizują się w sprzedaży tego minerału. Warto też poprosić o certyfikat autentyczności. Podobnie jak przy diamentach, czy innych drogocennych rzeczach powinien on zawierać informację o pochodzeniu, rodzaju, czy metodzie weryfikacji.

Sygnałem ostrzegawczym powinna być cena. Jeśli jest bardzo niska, najprawdopodobniej jest to imitacja. Rozważyć należy również prośbę o przeprowadzenie testu, takiego jak metoda uv na miejscu. Uczciwy sprzedawca nie będzie miał nic przeciwko. Przy droższych zakupach warto rozważyć również niezależną ekspertyzę gemmologiczną.

Jak minerał rozpoznają profesjonalni sprzedawcy?

Specjaliści zajmujący się weryfikacją bursztynu stosują najczęściej metody takie jak spektrometria (np. w podczerwieni), analizę chemiczną oraz badania strukturalne. Współpracują często z muzeami i laboratoriami gemmologicznymi. Instytucje takie wydają własny certyfikat autentyczności, który jest podstawą przy późniejszej odsprzedaży, ubezpieczeniu czy eksporcie.

Jak unikać podróbek bursztynu?

Najczęściej spotykane na rynku imitacje bursztynu to:

• kopal – młodsza, miękka i mniej trwała żywica,
• plastik – lekki, o sztucznym zapachu.
• żywica syntetyczna – często barwiona i idealnie gładka,
• malowana żywica – kolor jest tylko na powierzchni i łatwo się ściera.

By uniknąć podróbek bursztynu, najlepiej zastosować wymienione wyżej testy, a kupując w sklepie żądać certyfikatu autentyczności. Minerału w większych ilościach nie warto kupować na targach ani od ulicznych handlarzy.

Ile kosztuje bursztyn?

Ceny bursztynu zależą od wielkości bryłki, jakości kamienia, barwy i ewentualnych inkluzji. Najtańsze są drobne kawałki surowca, a najwięcej trzeba zapłacić za duże, czyste bryły z zatopionymi fragmentami roślin czy owadami. Orientacyjne widełki cenowe wyglądają następująco:

• drobne okruchy i sieczka bursztynowa – od ok. 200 do 300 zł/kg
• małe bryłki 2–5 g – ok. 800–1 100 zł/kg
• średnie kawałki 5–10 g – ok. 1 400–1 600 zł/kg
• większe bryły 20–50 g – od 4 000 do 6 000 zł/kg
• 50-100g – ok. 6500 do 9000 zł/kg.

Rodzaje bursztynu

Na koniec warto wspomnieć, że omawiany wyżej to najbardziej popularny bursztyn bałtycki, czyli tzw. złoto północy. Na świecie istnieją jednak również inne odmiany tego minerału. Różnią się m.in. wiekiem, barwą i miejscem występowania:

• Bursztyn dominikański – ma ok. 15–20 mln lat. Zazwyczaj jest niemal przezroczysty z delikatną nutą żółtego do rzadkiego, fluorescencyjnego niebieskiego. Cenny ze względu na często świetnie zachowane inkluzje.
• Bursztyn tajmyrski – z północnej Rosji, liczy ok. 80–90 mln lat. Zazwyczaj brązowy lub niemal czarny, często matowy. Jest rzadki, a przez to wysoko ceniony przez kolekcjonerów.
• Bursztyn meksykański – wydobywany w Chiapas. Ma barwę od jasnożółtej po intensywnie czerwone, tzw. wiśniowe. Ciemniejsze odcienie są skutkiem naturalnej oksydacji.
• Bursztyn birmański – pochodzi z Myanmaru i ma blisko 100 mln lat. Przybiera odcienie żółci, czerwieni, brązu czy zieleni. Słynie z bogatych inkluzji owadów i innych organizmów, dzięki czemu ma ogromne znaczenie naukowe.

FAQ

Jak odróżnić bursztyn od kopalu czy plastiku?

Bursztyn unosi się w słonej wodzie, przy potarciu elektryzuje się i pod lampą UV świeci żółto-zielonkawym blaskiem. Podgrzany pachnie żywicą. Kopal jest zaś bardziej miękki i łatwiej się rysuje, a plastik szybko się topi i pachnie sztucznie.

Czy każdy bursztyn wydziela zapach, gdy go podgrzejemy?

Tak. Autentyczny bursztyn po podgrzaniu, nawet poprzez intensywne pocieranie w dłoniach, będzie wydzielał zapach żywicy.

Na co zwrócić uwagę przy zakupie biżuterii z bursztynem?

Przede wszystkim na certyfikat autentyczności, w następnej kolejności pochodzenie, inkluzje, jakość powierzchni oraz czy cena jest adekwatna do jakości.

Podsumowanie

Rozpoznanie prawdziwego bursztynu, zwłaszcza tego bałtyckiego, wymaga wiedzy, obserwacji oraz kilku prostych testów. W przypadku samodzielnych poszukiwań czy drobnych zakupów wystarczą z pewnością prostsze metody i testy, jednak przy cenniejszych okazach oraz zakupach o wysokiej wartości warto postawić na profesjonalną analizę laboratoryjną. Znajomość najczęściej spotykanych imitacji bursztynu takich jak kopal, plastik czy syntetyczne żywice sprawia, że dużo łatwiej jest uniknąć oszustwa. Pamiętać trzeba, by przy samodzielnym zbieraniu bursztynu zachować odpowiednie środki ostrożności, by uniknąć obrażeń spowodowanych białym fosforem.